Arctische gebieden

 

VLAAMS CENTRUM VOOR INHEEMSE VOLKEN (VCIV)

FLEMISH CENTRE FOR INDIGENOUS PEOPLES

 

 

 

Inheemse volken in het Arctisch gebied

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wanneer we spreken over het Arctisch gebied bedoelen we het gebied boven en rond de Noordpoolcirkel.

Daarin liggen een groot stuk van de Amerikaanse staat Alaska, bepaalde noordelijke delen van Canada, Ijsland,, Sapmi, vroeger verkeerdelijk Lapland genoemd (het noorden van Noorwegen, Zweden, Finland en het Russische schiereiland Kola), en in de Russische Federatie zelf, het Noorden,West en oost Siberië.Vele van de inheemse volken die in het gebied leven, bezitten gemeenschappelijke cultuurelementen, niet alleen qua wereldbeschouwing, maar ook materieel. Zo verschilt bv.de semi-nomadische levenswijze van de Innu die de kariboekudden volgen in Canada weinig van de Sami in Noord-Sampi die leven van rendierenkudden.

 

De cultuur en de eigenheid van de volken in het Arctisch gebied zijn onderhevig aan snelle veranderingen. Economische, sociale en politieke realiteiten die zich opdringen vanuit de westerse gebaseerde maatschappijen hebben een indringende impact op inheemse gemeenschappen. Een van de grootste bekommernissen daarbij is het verlies van hun land. Iedere cultuur heeft immers een materiële basis nodig om te overlevenVoor de inheemse volken van het noorden zijn de toendra de taiga, de ijsvlakten en de zee, niet alleen als basis om economisch te overleven, maar zij leveren ook de spirituele elementen binnen een levensbeschouwing om cultureel te overleven.

 

 

In de filosofie van de liberale traditie van het westen zijn deze volken vrij om te kiezen of zij de moderne ontwikkelingen aanvaarden of niet. Zo zouden bv. de Inupiat van het Arctisch Alaska vrij zijn om te kiezen of ze al dan niet de bestaande technologie en daarmee gepaarde gaande Euro-Amerikaanse levensstijl overnemen. In de praktijk betekent het echter dat eens een keuze gemaakt voor de nieuwe technologie de greep van de op basis van loon en verbruiksconsumptie gebaseer-de economie overhand toeneemt. Competitie komt dan al snel in de plaats van coöperatie, economisch groei in plaats van conservering, loonarbeid in plaats van subsistentie, afhankelijkheid in plaats van selfreliance, assimilatie in plaats van levensvatbare cultuur.

 

 

Eens de stap gezet betekent de keuze nieuwe keuze tussen, of verdere integratie, of afhankelijkheid van dat dominant systeem in de marge; De positie van inheemse gemeenschappen is echter dikwijls tegengesteld aan de immer zichzelf bestendigende “ontwikkeling” van het kapitalistisch model. Terwijl inheemse gemeenschappen aan de ene kant interesse en appreciatie betonen voor westerse technologie, consumptiegoederen, diensten, scholen en dergelijke,zijn zij erg gekant tegen het feit dat een aanvaarding van die zaken het verlies inhoud van hun cultureel erfgoed en manier van leven. Velen zijn niet bereid hun subsitentie-economie op te geven ten voordelen van een ‘zekerheid’ van een loon voor arbeid en stel-len zich selectief op in wat ze zullen aanvaarden en niet.

 

 

SAMI

Het volk van de wind en de zon

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

In december 1996 werd een deel van wat we soms verkeerdelijk Lapland noemen, maar eigenlijk Sapmi heet, door het UNESCO World Heritage Programme erkend als Laponian World Heritage Area, een gebied dat zowel omwille van zijn natuurlijke als zijn culturele waarden volledige bescherming verdient.

 

In het gebied liggen vier nationale parken en twee natuurparken, het bestrijkt een totale oppervlakte van 9.400 vierkante kilometer. De afstand tussen noord en zuid bedraagt op zijn hoogst 80 kilometer, tussen west en oost 200 km. Het gebied ligt in het noordwesten van Zweden. Het maakt deel van een veel grotere regio, waarin de Sami sinds mensenheugenis leven : Sapmi. De Sami (nu met minstens een 70.000 zielen, waarvan een 40.000 in Noorwegen, 20.000 in Zweden, 5000 in Finland, en enkele duizenden in Rusland) woonden er al voor de christelijke tijd en lang voordat er nationale grenzen werden getrokken. Sapmi strekt zich uit van het noorden van Dalarna in midden Zweden tot de meest noordoostelijke delen van Noorwegen, 400 kilometer naar het oosten doorheen het noorden van Finland en omvat ook het schiereiland Kola in Rusland. De kern van de cultuur van de Sami is de rendierhouderij. De rendierteelt bepaalt niet alleen hun economisch en sociaal leven, maar bepaalt heel hun levenswijze, religie, en bestaan.

 

Link : http://home.scarlet.be/kwia/tijdschrift/dos53.pdf

 

 

 

 

 

NENETS

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het noorden van Rusland staat de laatste jaren meer en meer in de belangstelling vanwege de ontwikkeling van de olie en gasindustrie.Sinds eind jaren '80 zijn de gevolgen van deze ongebreidelde en grootschalige industrialisatie in hoog tempo pijnlijk zichtbaar aan het worden. Olie- en gaslekkages, branden en milieu-vervuiling leiden tot aantasting van de bodem (in het noorden de permafrost) en de vegetatie. Verandering en zelfs verlies van toendra vegetatie heeft invloed op het dierenleven, waarvan de inheemse bevolking (meest rendierhouders) zo afhankelijk is.

De afname van beschikbare weidegrond en de blokkades van aloude migratieroutes door pijpleidingen tasten de volken van het Noorden in de kern van hun bestaanswijze, hun cultuur, aan. Sinds enkele jaren wordt er hevig gediscussieerd over de vraag hoe de gevolgen van olie- en gaswinning voor het milieu en de lokale bevolking in de nabije toekomst beperkt kunnen worden.

 

Niet alleen milieukundigen, etnografen en industriëlen van buitenaf bemoeien zich hiermee. Steeds vaker mengt ook de inheemse bevolking zelf zich in de discussie. De toename en intensivering van contacten met ' de buitenwereld' hebben namelijk vanaf eind jaren '80 geleid tot een toenemend zelfbewustzijn van de noordelijke volken. In de strijd om het behoud van hun leefgebied en hun traditionele cultuur zijn vooral de Nenets actief, zowel Nenets die zich -al dan niet gedwongen- hebben gevestigd in Russische nederzettingen, als nu nog nomadisch levende Nenets in de (bos)toendra van Archangelsk tot aan de rivier de Jenisej.

 

Van alle in West-Siberië levende niet-Russische volken zijn de toendra- Nenets de enige die tot op de dag van vandaag ogenschijnlijk onaangetast hun aloude leefwijze en cultuur hebben weten te handhaven.Dit terwijl zij net als bv de Komi Chanti en Mansi, al sinds de 15de eeuw in contact hebben gestaan met de Russische cultuur. Contacten die in veel andere gevallen dramatische gevolgen hebben gehad op de traditionele culturen : vele van de kleinere, veelal Fins-Oegrische volken zijn volledig opgegaan in het Russische rijk en zijn het contact met hun wortels en hun traditionele cultuur kwijtgeraak t: hun taal en religie, hun normen en waarden, kortom hun eigenheid. Dit verlies van eigenheid heeft veelal een diepe crisis bij de lokale bevolking teweeggebracht, wat zich veelal uit in alcoholmisbruik en zelfdoding. In sommige gevallen is de traditionele cultuur volledig teloorgegaan, geassimileerd aan de Russische cultuur.

 

De Nenets daarentegen hebben zich op de een of andere manier tot op de dag van vandaag weten te verzetten tegen de desintegratie van hun cultuur. Kerstening, alfabetisering en sovjetideologie hebben niet geleid tot een algehele culturele breuk met het verleden, zoals bijvoorbeeld bij de Mansi. Zowel de nomaden in de toendra als de Nenets die zich om wat voor reden dan ook gevestigd hebben in nederzettingen voelen zich nog altijd verbonden met het leven in de toendra, met de rendieren en de aloude spirituele en materiële cultuur. De Nenets leven in een relatief klein-schalige en slechts op de rendierhouderij gebaseerde maatschappij. Hoe zijn zij door de eeuwen heen in staat geweest hun unieke (en voor menigeen eigenaardige) gewoonten te bewaren , terwijl zoveel andere volken wel fundamenteel in hun cultuur zijn aangetast door van buitenaf opgelegde, ingrijpende veranderingen? En zullen de Nenets ook in de toekomst nog in staat zijn hun eigenheid te behouden, nu de enorme toename van industrie en 'buitenlanders' in het Noorden in een ongekend tempo zowel de natuurlijke als de sociale leefomstandigheden aantast, ingrijpender en grootschaliger dan ooit tevoren?